|
Beogradske pijace u prošlosti
Beograd, podignut na razvalinama
rimskog Singidunuma, bio je u prošlosti mnogo
puta razaran i nalazio se u sastavu raznih
država – vizantijskog carstva, ugarskog
kraljevstva, srednjevekovne srpske države,
turskog carstva i habzburške monarhije. Na
kraju, postao je u XIX veku prestonica
obnovljene srpske države. Česte promene
gospodara prekidale su kontinuitet njegovog
urbanističkog razvoja, ali i menjale etničku
strukturu, svakodnevni život i, u velikoj meri,
način ishrane njegovog stanovništva. Zavisno od
toga kojoj je državi pripadao, Beograd je, po
nekad u istom veku, bio i srednje-evropsko i
istočno-evropsko gradsko naselje. U tom pogledu
posebno karakterističan XVII vek, kada su
beogradska tvrđava i njeno podgrađe četiri puta
menjali gospodare, turke i austrijance. Menjanje
gospodara, propraćeno drastičnim promenama
etničke strukture stanovništva, imalo je za
posledicu i skoro potpuni diskontinuitet u
načinu ishrane. To se posebno ispoljilo 1521.,
1718. i 1739. godine, odnosno, u vreme kada je
Beograd prelazio iz ugarskih u turske ruke, pa
iz turskih u austrijske, i iz austrijskih ponovo
u turske. Element kontinuiteta bilo je tada samo
malobrojno srpsko stanovništvo koje je i u
turskom i u austrijskom Beogradu pretežno živelo
u odvojenim četvrtima i uglavnom zadržavalo svoj
tradicionalni način ishrane. Međutim, srpska
populacija nije mogla ostati potpuno zatvorena
prema okruženju. Tako su, na primer, na dvoru
pravoslavnih beogradskih mitropolita za vreme
austrijske uprave u severnoj Srbiji od 1718. do
1739. godine, postojale dve kuhinje i dva
kuvara, srpski i nemački. Međutim, konzumenti su
uglavnom bili isti, a dvojnost u načinu
pripremanja jela, kao i upotreba različitih
namirnica u jednoj i u drugoj kuhinji, samo su
obogaćivali ishranu čineći je raznovrsnijom. Dva
različita načina života i ishrane postojala su u
Beogradu i u vreme stvaranja nacionalne države u
XIX veku, kada je tursko stanovništvo, pre nego
što je 1867. godine iseljeno, a njihove kuće
otkupljene, nastavilo da živi i da se hrani u
skladu sa svojom tradicijom, a srpsko tek počelo
postepeno da podleže evropskim uticajima
zadržavajući i mnogo toga starog, pa i
orijentalnog. Menjanje načina života i ishrane
bilo je vidljivo i na beogradskim pijacama.
...
Zbog žalbi na nasilje turskih
vojnika, a posebno njihove pokušaje da na
prilazima Beogradu prinudno otkupljuju od
seljaka namirnice i onda ih preprodaju u gradu
po višim cenama, beogradski vezir sazvao je u
svom konaku 12. juna 1824. godine viđenije
beogradske Turke i Srbe radi savetovanja o tome
„da se učini u Beogradu jedno pazarište ili
Toržište“. „Za ovo toržište“ kako su beogradski
knezovi drugi dan po savetovanju pisali knezu
Milošu Obrenoviću, „izabraše mesto na
Kalemegdanu od Menzulane do puta
Stambolkapijskoga, pokraj dućana Nauma Ička“.
Kako su zaključili da je otvaranje pijace veoma
korisno, knezovi su zatražili od Miloša
Obrenovića dozvolu da pismeno obaveste starešine
knežija u beogradskoj okolini „da obznane
ljudima u svojoj knežini za ovu uredbu kako je
svakome slobodno i mirno što ima na prodaju u
varoš na ovaj torg donijeti i svoje dobro
prodavati. Na osmotrenije ovoga dela, da uredno
i mirno ide, naređeni su dve bakalbaše – za sad
jedan Turčin i jedan Srbin“. Rešavajući da
otvori „pazarište ili toržište“ na Kalemegdanu,
beogradski vezir je istovremeno zabranio
tobdžijama i drugima da ne smeju namirnice „iza
kapija i u varoši po sokacima prekupljivati od
seljaka, no svaki na toržištu da kupuje i koji
što za prodaju nosi, da nosi na toržište“. Đorđe
Popović, poverenik Miloša Obrenovića u Beogradu,
zaključio je na osnovu toga da je vezirov pravi
cilj „da sve štogođ iz vilajeta dohodi ovde na
prodaju na jednom mestu da se prodaje“ i „da je
rad kao neki rod đumruka na sve stvari
nametnuti“.
...
Posle odlaska turskog
stanovništva iz Beograda, a potom i turske
posade iz beogradske tvrđave, javljaju se 1867.
godine prvi projekti za izmeštanjem Velike
pijace u sklopu regulacije i rekonstrukcije
beogradskih ulica. Emilijan Joksimović,
arhitekta i profesor Velike škole, predložio je,
na primer, da se na mestu ove pijace napravi
park i prvi pravi gradski trg. Njegova ideja
nije u potpunosti ostvarena – samo jedan deo
slobodnog prostora oko pijace, uglavnom prostor
koji je zauzimalo nekadašnje tursko groblje, bio
je pretvoren u park, ali primitivno uređena i
nefunkcionalna Velika pijaca nije zatvorena sve
do 1926. godine. Međutim, otvaranje novih
pijaca, istina manjih i manje značajnih od
Velike pijace, započelo je, čini se već u IV
deceniji XIX veka.
Prva pijaca koja se pored Velike
pijace pominje u istorijskim izvorima bila je
pijaca na Zelenom vencu. Najranija vest o njenom
postojanju nalazi se u žalbi nekolicine abadžija
koji su tvrdili 1847. godine jednom istražnom
poverenstvu da u njihovoj, Abadžiskoj čaršiji,
sagrađenoj na inicijativu kneza Miloša
Obrenovića ima 17 praznih dućana i da se oni ne
mogu nikom izdati pod kiriju stoga što abadžije
„u njima neće da sede, što su od Zelenog venca
jako udaljeni, pa time i od pazara“. Na osnovu
toga, moglo bi se zaključiti da je na Zelenom
vencu već 1847. godine bila pijaca – pazar. Na
jednom planu Beograda iz 1878. godine označen je
slobodan prostor današnje pijace Zeleni venac
kao trg. Poslednji put u do sada poznatim
izvorima pominje se ova pijaca 10. aprila 1885.
godine, kada je uprava varoši Beograda rešila da
u gradu bude stalnih fijakerskih stanica, među
kojima jedna „na pijaci Zelenog venca“. Kasnije
je Zeleni venac smatran za zelenu površinu, i
prema sećanju Predraga Milojevića, bio je
početkom XX veka stvarno „zelen – i sav zarastao
u korov“, pa su se tamo deca iz okolnih ulica
igrala hajduka i žandara. Sadašnja pijaca na
Zelenom vencu otvorena je 1. oktobra 1926.
Odlomci iz knjige "Beogradske gradske pijace"
JKP Beogradske pijace
Beograd 1999.
|
